مس خورشید | انواع ظروف مس و صنایع دستی
نویسنده: زهرا نوروززاده 
در تاریخ باستان و گذشتگان، مس از فلزهای مهم و بسیار کاربردی محسوب شده است. به کارگیری ظروف مسی از دیرباز تا کنون در باورهای تمدنی قدیمی ریشه دارد. به طور کلی فلز مس چه در آشپزی و یا درمانهای طب سنتی جایگاه به خصوصی در زندگی مردم داشته است. در این مقاله در مورد خواص ظروف مسی از دیدگاه سلامتی، آشپزی، زیبایی و نگهداری این ظروف ارزشمند صحبت خواهیم کرد. اگر این موضوع برای شما نیز جذاب است، در ادامه این مقاله با ما همراه شوید.
قدمت فلز مس در تاریخ ایران و جهان
فلز مس یکی از قدیمیترین عناصری است که انسان اولیه کشف کرده و در زمینههای مختلف به کار گرفته است. تاریخچه کشف مس در ایران به بقایای یافت شده در تپههای باستانی سیلک در کاشان و شهداد کرمان برمیگردد. شواهد نشان میدهد که تمدنهای با قدمت مثل تمدن ایران، سومر، مصر و چین باستان از حدود 5000 سال پیش از میلاد این فلز را در ساخت ابزارهای زندگی و ظروف مسی به استفاده کردهاند.
از سایر کاربردهای این فلز میتوان به ساخت وسایل تزئینی، لولهکشی و ابزارهای جنگی میتوان اشاره نمود. فلز مس در تاریخ ایران تحول بزرگی ایجاد کرده است به گونهای که با گسترش استفاده از آن، هنر مسگری نیز به مرور به یکی از شاخههای مهم صنایع دستی تبدیل شد.
ظروف مسی اولین بار چگونه تولید شدند؟
نخستین ظروف مسی به صورت دستی با چکش کاریهای ساده در مصر و ایران ساخته شدهاند که نشانههای آن از آثار باستانی به جا مانده مشاهده میشود. امروزه تولید ظروف مسی شامل چند مرحله سنتی است که در طی آن ورقههای مسی را با چکش کاری دستی یا دستگاههای صنعتی شکل داده شده و سپس به شکل قابلمه، دیگ و یا ماهیتابه درمیآیند. در مرحله بعدی سطح داخلی ظروف مسی قلع اندود شده تا از برخورد مستقیم مواد غذایی با فلز مس جلوگیری شود.
استفاده از ظروف مسی چه نقشی در سلامت انسان دارد؟
همانطور که به این موضوع اشاره شد، مس فلزی کاربردی است که به پیشرفت بسیاری از تمدنهای باستان کمک کرده و زمینه ساز به کارگیری سایر عنصرهای فلزی نیز شده است. به کارگیری این ماده ارزشمند در ساخت ظروفی که انسان در آنها به آماده سازی و سرو غذاها میپردازد، جنبههای مختلفی از سلامت انسان را تحت تاثیر قرار میدهد که در این قسمت تعدادی از این فواید را ذکر میکنیم.
عملکرد بهتر مغز
فلز مس در انتقال سیگنالهای عصبی نقش پررنگی ایفا میکند و وجود این عنصر به مقدار کافی در بدن انسان به افزایش تمرکز و بهبود عملکرد سیستم عصبی منجر میشود. شواهدات نشان داده است که این فلز در جلوگیری از بیماری آلزایمر میتواند به خوبی عمل کند.
بهبود عملکرد سیستم ایمنی
غذاهایی که با ظروف مسی تهیه میشوند مقدار کمی از یون مس را وارد بدن میکنند که در تقویت سیستم ایمنی مفید عمل میکند. فلز مس نقش مهمی در فعالیت آنزیمهای بدن دارد و از ریزمغذیهای اصلی به شمار میآید.
تسهیل گوارش
یکی از فواید جالب ظروف مسی آسان کردن فعالیتهای گوارشی و هضم غذاست. یونهای مس خواص ضدباکتری دارند که سبب میشود آلودگیهای ناشی از باکتری داخل آب و غذا را از بین ببرند. توصیه میشود آب مصرفیتان را چند ساعت قبل از مصرف داخل ظروف مسی نگهداری کنید تا از باکتریهای مضر موجود در آن پاکسازی شود.
تنظیم کارکرد تیروئید
بیماریهای مربوط به عملکرد ناقص غده تیروئید در بدن به کمکاری یا پرکاری تیروئید منجر شده که هر کدام از آنها افزایش یا کاهش وزن ناگهانی را باعث میشوند. مس در صورت استفاده متعادل میتواند به طور موثر در درمان پرکاری یا کمکاری تیروئید عمل کند.
موثر در سلامت پوست
یونهای مس در بدن انسان به تولید کلاژن کمک میکنند. کلاژن نوعی پروتئین بوده که در فعالیت اندامهای حیاتی بدن مسئولیت زیادی دارد و همچنین در جوانسازی، درخشانی و لیفت پوست نقش موثری ایفا میکند؛ به همین سبب استفاده طولانی مدت از ظروف مسی در تهیه غذا برای سلامت پوست انسان بسیار مفید است.
خواص ضدمیکروبی
فلز مس در طبیعت دارای قابلیت ضدباکتری و ضدویروسی است. سازمان محیط زیست آمریکا نیز به اهمیت ظروف مسی در جلوگیری از رشد باکتریها و ویروسهای مضر در بدن انسان اشاره نموده است.
اهمیت قلع اندود بودن ظروف مسی
اصطلاح قلع اندود بودن ظروف مسی به معنای این است که در مرحله آخر داخل ظروف مسی با لایهای نازک از فلز قلع پوشانده میشود که در حفظ سلامت انسان نقش مهمی ایفا میکند. در صورت نبود این لایه مقدار زیادی از یونهای مس به صورت کنترلنشده وارد بدن انسان شده و سبب مسمومیت میشود. امروزه شکل دیگری از ایمنکردن این ظروف با عنوان نانو شدن ظروف مسی که در طی آن لایه داخلی ظروف مسی را با یک پوشش نانومتری میپوشانند. در این روش رنگ اصلی مس حفظ شده و معمولا دوام بالاتری نسبت به لایه قلع دارد.
از علائم مسمومیت توسط ظروف مسی بدون قلع میتوان به سردرد، حالت تهوع، دل درد و در موارد شدید حتی آسیبهای کبدی اشاره نمود. با وجود این لایه فلزی برای جلوگیری از خطرات بهتر است از غذاهایی که دارای مواد اسیدی مثل رب گوجه فرنگی، سرکه، مرکبات و ماست در آنها به کاربرده میشود را در ظروف مسی سرو یا آماده نکنید؛ همچنین در صورت مشاهده لکههای سبز یا تغییر رنگ در قابلمه مسی یا ماهیتابه مسی فورا آنها را برای قلع اندود مجدد پیش مسگر ببرید.
مقایسه ظروف مسی با سایر ظروف
همانطور که گفته شد، ظروف مسی در طول تاریخ به دلیل ویژگی رسانای حرارتی بالا در آشپزخانهها جایگاه ویژهای پیدا کرده و دارای خواص مفید برای سلامتی انسان است اما اگر در مقایسه با ظروف استیل، تفلون، چدن و سرامیک قرار بگیرد، این ظروف مزایا و معایب خود را دارند. پخت غذا در ظروف مسی طعم و کیفیت بهتری دارد و هر ماده غذایی خاصیت منحصر به فرد خود را حفظ میکند اما این ظروف نیاز به نگهداری زیادی دارند و در صورت قلع اندود نبودن مضراتی هم دارند که باعث آسیب به سلامت انسان میشوند.
مقایسه با ظروف استیل
ظروف استیل در برابر ظروف مسی قابلیت نگهداری آسانتری دارند، نیازی به قلع اندود شدن ندارند و برای پخت انواع غذاها مناسب هستند اما از لحاظ رسانای حرارتی در حد ظروف مسی نیستند و امکان پخت نابرابر غذا در ظروف استیل وجود دارد؛ همچنین در ماهیتابه استیل احتمال چسبیدن غذا به ظروف بالا است. در ظروف مسی این مشکلات وجود نداشته و فلز مس با انتقال حرارت به صورت متعادل و مساوی، باعث پخت بهتر غذا میشود.
مقایسه با ظروف تفلون
ظروف تفلون به دلیل نچسب بودن برای استفاده روزمره محبوبتر بوده و به روغن کمتری نیاز دارند. اما پوشش تفلون با گذشت زمان در اثر برخورد قاشق و کفگیر فلزی یا حرارت بالا از بین رفته و ترکیبات مضری را آزاد میکند که برای سلامتی انسان خطرناک هستند. تفلون گزینهای آسان و سریع برای استفاده روزانه است اما ظروف مسی در صورت نگهداری درست، پخت غذاها سالمتر و بادوامتر هستند.
مقایسه با ظروف چدن
جنس چدن گرما را به آرامی جذب کرده و میتواند تا مدت طولانی درون خود نگه دارد اما زمان طولانی را به گرم شدن اختصاص میدهد. ظروف چدن مقاومت بالایی در برابر خراشیدگی دارند و در صورت زنگ زدگی نیاز به روغن کاری دارند. در مقابل، ظروف مسی به سرعت گرما را به خود جذب کرده و حرارت را به صورت یکنواخت پخش میکنند. ظروف چدنی ظاهری لوکس و امروزی دارد اما ظروف مسی گزینهای سنتی و سالم برای طبخ غذا هستند.
مقایسه با ظروف سرامیکی
ظرفهای سرامیکی از محبوبترین گزینهها میان خانمهای خانهدار هستند؛ زیرا به غیر از ظاهر جذابشان روغن کمی برای پخت غذا نیاز دارند ولی کاربردشان در حد آشپزیهای سبک بوده و رسانای حرارتی ضعیفی دارند. ظروف سرامیکی نگهداری آسانی دارند اما در صورت ضربه یا حرارت ناگهانی ترک میخورند. ظروف مسی با جذب حرارت سریع، مخصوص آشپزهای حرفهای است که به سرعت عمل بالایی نیاز دارند. رستورانهای سنتی ایرانی غذاهای اصیل را در ظروف مسی طبخ و سرو میکنند که برای سلامتی نیز بسیار مفید است.
چند نکته برای نگهداری صحیح ظروف مسی
پس از ذکر فواید ظروف مسی، بهتر است درباره طریقه نگهداری این ظروف ارزشمند نیز برایتان صحبت کنیم. این ظروف خاصیتهای زیادی برای سلامت انسان دارند اما در صورت آسیب فیزیکی یا شیمیایی میتوانند مواد مضر را به داخل بدن انسان انتقال دهند.
نشانههای آسیب در ظروف مسی
حالتهای وجود مشکل در ظروف مسی میتواند چندین حالت باشد که در هر وضعیت خبر از آسیب در این ظروف میدهد و باید برای رفع مشکل اقدام نمود. بروز هرگونه اختلال در ظروف مسی برای سلامتی انسان مضر بوده و سبب بیماریهای ناخواسته میشود.
- از بین رفتن لایه قلع: سطح داخلی ظرف به جای رنگ نقرهای، رنگ قرمز یا نارنجی که رنگ مس خام است را دارد. ظرف مسی بدون قلع در صورت تماس با مواد غذایی اسیدی منجر به مسمومیت میشود.
- بریدگی، سوراخ شدن و تَرَک خوردن سطح داخلی: این گونه مشکلات نیز سبب تماس مستقیم غذا با فلز مس میشود که همانند مورد قبلی آسیب زننده است.
- استشمام بوی فلزی در غذا: اگر هنگام خوردن غذا و یا هنگام شستوشوی ظرف مسی بوی فلزی را حس کردید، به دلیل واکنش بین فلز مس و غذا بوده که همان نیز به معنای آسیب در قلع است.
- لکههای سبز یا آبی روی ظرف مسی: زنگزدگی ظروف مسی یا اصطلاحا زَنگار، موردی بسیار خطرناک است که حاصل اکسید شدن فلز مس است. ظروف مسی با این ویژگی سمی هستند و به هیچ عنوان نباید از آن استفاده کنید.
- تغییر شکل ظرف: هر گونه تو رفتگی یا بیرون زدگی در سطح ظرف مسی یا صدای خفگی هنگام ضربه زدن به آن نشانه آسیب بوده و منجر به نامتعادل شدن پخش حرارت و پخت نصفه غذا شود.
نحوه تمیز کردن ظروف مسی
شستشوی صحیح این ظروف ارزشمند به دوام و ماندگاری این محصول اضافه میکند. ظرف مسی در صورت نگهداری و مراقبت تا سالها در آشپزخانه به عنوان ابزاری کاربردی برای پخت غذاهای سالم و سنتی شناخته میشود. در ادامه این مقاله، کمخطرترین روشهای تمیز کردن ظروف مسی را برایتان توضیح میدهیم.
سطح خارجی(مس خام)
برای پاکیزه سازی این لایه بهتر است از دو روش سنتی که به سلامت لایه مسی کمک میکند استفاده کنید. در روش اول کافی است سرکه سفید و نمک را با هم مخلوط کرده و به وسیله یک اسفنج نرم به آرامی لایه خارجی را تمیز کنید و سپس با آب گرم بشویید. در روش دوم نیز شبیه روش اول نصف یک لیموترش را در نمک بزنید و سپس روی سطح خارجی بکشید. استفاده از سیم ظرفشویی و یا اسفنجهای خشن به لایه مسی آسیب میزند.
سطح داخلی(لایه قلع اندود)
لایه قلع ظروف مسی بسیار حساس به مواد اسیدی هستند و شما به هیچ عنوان نمیتوانید از سرکه، نمک و یا لیموترش برای پاکسازی آن استفاده کنید. بهترین روش برای تمیز کردن لایه داخلی، شستن آن با اسفنج نرم و کمی مایع ظرفشویی است. استفاده از سیم ظرفشویی نیز به دلیل ایجاد خط و خش در سطح داخلی ظرف ممنوع است. اگر غذا به ظرف مسی چسبیده است، کمی آن را در آب بخیسانید و سپس برای شستوشوی آن اقدام کنید.
ظروف مسی تزئینی
برای تمیز کردن ظروف مسی پذیرایی میتوان از اسپری براق کننده و واکس مخصوص فلزات استفاده کرد. اگر میخواهید ظروف مسی قدیمی شما جلای بیشتری داشته باشد، کمی روغن زیتون یا پارافین مایع روی سطح آن بمالید.
پاسخ به سوالات رایج درباره ظروف مسی
ظروف مسی رسانای حرارتی بالا هستند و شما میتوانید غذاها را کاملا به روش سنتی آماده کنید و از سلامت آن مطمئن باشید. با این حال سوالات متداولی در زمینه این ظروف مطرح شده است که ما در این بخش به تعدادی از آنها پاسخ میدهیم.
- آیا ظروف مسی سرطانزا هستند؟
خیر؛ ظروف مسی سرطانزا نیستند و ورود کنترل شده یونهای مس در بدن به سلامت بیشتر کمک میکند ولی در صورت از بین رفتن یا آسیب در لایه قلع، پخت و سرو غذا در آن موجب مسمومیت میشود. - آیا میتوان آنها را در ماشین ظرفشویی گذاشت؟
قطعا نه؛ ماشین ظرفشویی آب را با فشار بالا همراخ با شویندههای مخصوص و قوی پمپاژ میکند که هم به لایه داخلی ظروف مسی آسیب میزند و هم باعث اکسید شدن لایه خارجی میشود. - هر چند وقت باید قلعکاری کرد؟
در حالت عادی ظروف مسی باید در بازه زمانی 1 تا 2 سال مجدد قلع اندود شوند اما اگر شما استفاده روزانه دارید و هر غذایی را در آن طبخ میکنید، ممکن است زمان قلع اندود مجدد کمتر شود. به نشانههای آسیب در سطح داخلی ظرف دقت کنید تا مشکلی برایتان پیش نیاید.
خرید ظروف مسی به چه کسانی پیشنهاد میشود؟
خرید ظرف مسی به کسانی توصیه میشود که به سلامت طبخ غذاها اهمیت داده و به آشپزی سنتی علاقهمندند. این ظروف به دلیل رسانای حرارتی بالا برای غذاهای دیرپز مثل تهیه خورشتها، مرباها و غذاهای آبگوشتی مناسب هستند. افرادی که در مناطق سردسیر زندگی میکنند میتوانند برای گرم شدن از این ظروف بهره بگیرند. از سوی دیگر خرید این ظروف میتواند برای بعضی افراد مناسب نباشد؛ افرادی که تمایلی به نگهداری اصولی مثل شستن دستی و خشک کردن فوری نداشته و عادت به طبخ غذاهای اسیدی ترش و ربدار دارند.
قیمت ظروف مسی بسته به کیفیت و ضخامت ماهیتابه یا قابلمه مسی و در نهایت عملکرد حرفهای آن متفاوت است. سایت مس سان با بررسیهای تخصصی، ظروف مسی مخصوص آشپزهای مبتدی و حرفهای فراهم آورده است که شما بسته به نیاز و سطح آشپزی خود میتوانید ثبت سفارش کنید و از مزیتهای پس از خرید مثل ارسال سریع و پشتیبانی حرفهای بهرهمند شوید.
